ናብ “ጋዜጣሳባ”. ……ካብ ኣርኣያ ካሳ

ናብ “ጋዜጣሳባ”፡

ስማት ኣካላት ሰበነት ጽዩቓት ኣይኮኑን

ኣርኣያ ካሳ

 

ዓይኒ-ብርኪ ክንብል ዘይንስከፍ፡ ን“ምጥሪ” ከም ቃል ሕንከት ንወስዳ። ኣብ ሕብረተ-ሰብና ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ካላኦት ሕብረተ-ሰባት እውን፡ ብስማ ምጽዋዕ፡ ከም ጽዩቕ* የቍጽር እዩ። ከም ውግዝቲ ቃል፡ ኣብ ዳእላን ኣብ ምቅላልን ትዝውተር እያ። “ምጥሪ” ዚብል ቃል ንዘውጽአ ሰብ፡ “ብዕሉግ” ይብሃል። ጕብጥሽ እንከይተረፈት ትዕቅቦ ሚስጢር ከም ዘለዋ፡ “ዘዝረኣናዮ ኣየዛርብና” እናበለት ትወራዘ እያ። ኣብ ትምህርቲን ቍውም-ነገር ዝሓዘለ ኣርእስቲን ግን ዘሕፍር ኪኸውን ኣይግባእን። ስለ’ዚ መጋረጃ-ሕፍረት “ምጥሪ” ይቀንጠጥ እብል። እቲ ምቕንጣጥ ግን ኣብ ቍውም-ነገርን ትምህርት ሓዘልን መልእኽቲ ይዅን። ኣብ ዳእላን ዝንየት (ዝኔት) ዝሕወስ ዘረባታትን ግን፡ ኣብ መንጎ ዕድመ-ውርዝውና ንዝበጽሑን ኣቐዲምካ ስምዕታ ብምሃብ ይዅን። 

 

እዛ ኣርእስቲ እንክትልዓል፡ ብቘልዓይ ዘጋጥመትኒ፡ ኣብ “ጽፍረይ” ክኣቱ ዝገበረትኒ ኵነት ተዝክረኒ እያ።

 

ኣብ ኣስመራ፡ ኣነን ካባይ ንእስ ዚብልን (ወዲ 4-5 ዓመት) ምስ ስድራ፡ ንዛወር ነበርና። እዚ ሕጂ ብ“ሽዳ” ዝፍለጥ፡ ናብ ዓንኬላዊ-ጽርግያ ከይተቐይረ እንከሎ፡ ብወገን ምብራቕ ዝነበረት ደሴት ባር/መዐደል-ነዳዲ ሕልፍ ኢልና፡ ናብ ቺነማ ሮማ ዝወስድ መንገዲ-ኣጋር ንኸይድ ነብርና። እቲ መንገዲ፡ ሸናዕ እናብሉ ላዕሊን ታሕቲን ብዚኸዱ ዓበይቲን፡ ኣብ ውሽጢ ዕሙር-ዱር ሰለኽለኽ እናበሉ ዝጐዩ ዚምስሉ፡ ቈልዑን መሊኡ ነበረ። ስድራ እናዕለሉ ዘገም ኪብሉ እንከለዎ ንሕና ከኣ፡ ኣብ መንጎ ሰባት ሰለኽለኽ እናብለና ንቕድሚት እናሓለፍናን፡ ናብ ስድራና፡ ንድሕሪ እናተመለስናን ንጻወት ነበርና።

 

እቲ ቆልዓን ኣነን፡ ካብ ፊት ቺነማ ሮማ ቍሩብ ሕልፍ ኢልና ደው በልና። ብኢደይ እናኣመልከትኩ “እዚኣ ኣንታይ’ያ፡” በልክዎ። ቆልዓ፡ “ሽንቲ” ኢሉ መለሰ። ኣነ ከኣ፡ “ሽል* ‘ያ ‘ትባሃል” በልክዎ።  ቈልዓ፡ ካብ ስረኡ ኣውጺኡ፡ ብኢዱ ምጥጥ ኣቢሉ ሒዙ፡ ብዓውታ “ሽል*! ሽል*!” እናበለ ንድሒሪት፡ ናብ ኣደኡ ገጹ ጐየየ። እቶም ሸናዕ እናበሉ ላዕሊን ታሕቲን ዝኸዱ ዝነበሩ ሰባት ስሓቖም ደርጕሕዎ።

 

ናብ ቍውም-ነገረይ ክምለስ፡ እዘን ቃላት ጽያቕ ዚግብረን እቲ ንእተን ቃላት ክንጠቕሰን እንከለና፡ ከም’ዚ “ሰፌልያ (ማርተሎ) ጥራይ ዝመሳርሒኡ ሰብ፡ ኵሉ ዝርእዮ ነገር መስማር ይመስሎ” ዚብሃል፡ ኣብ ሓንጎልና እንስእሎ ስእሊ እዩ። ሰኣን ብቑዕ ስነ-ቓል ትግርኛ፡ ካብአን ክንሃድም ክንብል፡ ንኻላኦት ቃላት እውን ንልክመንን ቃላት ንኸስርን ኣለና።

 

ኣብ ጽሑፍ ወይ ዝርርብ ውርዙይን ጽዩቕን ኣበሃህላ ኣሎ። ከምኡ’ውን መጠነ-ኣካል ንዝበጽሑን ዘይበጽሑን ዜገልግሉ ቃላት ኣለዉ። ጽዩቓት ዘይኮኑ ስማት፡ ብልማድ፡ ኣብ መስርዕ ጽዩቓት ኣእቲና፡ ዝተፈላልዩ ቃላትን ሓረጋትን ንጥቀም ኢና። ብብዝሒ ምድግጋም እውን እቶም መተክእታ ዝኣተዉ ቃላት ናብ ደረጃ ጽዩቕነት ይድይቡ እዩም። ውጽኢቱ ክሳራ ቃላት ይኸውን። ንኣብነት – “ሕፍረተይ”፡ “መሸኒት”፡ “ብልዕቲ”፡ “ትሕቲ-ሕምርቲ፡” “ፍረ-ነብሲ”፡ “ናይ ብልዖት”፡ “ወሲብ”፡ “ስጋዊ ርክብ” “ጾታዊ ርክብ” … ዚብሉ ቃላትን ሓረጋትን ይርከቡ።

 

ንእዚ ጸገም ቍሩብ እንተ ኣቃለለ፡ ማህደረ-ቓላትና እንተ ኣሃብተመ፡ መዝገበ-ቓላት ግእዝ ሃሰስ ኢለ ዝረኸክዎም ቃላት ኣለዉ።  ገለ ካብኦም እዞም ዚስዕቡ አቕርብ።

ዕልገት – ሓባር-ስም ኮይኑ፡ ዕለገተ-ተባእትን ዕልገተ-ኣንስን ከኣ ብጾታ ይፈልዪ። “ጾታ” ሰዋስውኣዊ ቃል እዩ።

ዝንየት/ዝኔት – ኣብ ክንዲ “ስጋዊ ርክብ”፡ “ጾታዊ ርክብ” (እዚ ቃል መብረ ቃል ግእዝ “ዝሙት” እኳ እንተኾነ፡ ኣብ’ዚ ብኣንጻሩ እዩ።)

እስኪት – ን”ፍረ ነብሲ”

 

* ‘ጽያፍ’ ዚብል ቃል ን ነወራም-ዘራባ ይዝውተር እዩ። “ጸየፈ” – ወልተፈ፡ ኣፉ-ኣየጽረየን ማለት እዩ። “ጸየቐ” ከኣ ኣርስሐ፡ ሕማቕ-ስራሕ ሰርሐ ማለት እዩ። በዚ ምኽንያት “ጽያቕ” ካብ “ጽያፍ” መሪጸ።

ስማት ኣካላት ሰበነት ጽዩቓት ኣይኮኑን

ብ ኣርኣያ ካሳ

 

ዓይኒ-ብርኪ ክንብል ዘይንስከፍ፡ ን“ምጥሪ” ከም ቃል ሕንከት ንወስዳ። ኣብ ሕብረተ-ሰብና ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ካላኦት ሕብረተ-ሰባት እውን፡ ብስማ ምጽዋዕ፡ ከም ጽዩቕ* የቍጽር እዩ። ከም ውግዝቲ ቃል፡ ኣብ ዳእላን ኣብ ምቅላልን ትዝውተር እያ። “ምጥሪ” ዚብል ቃል ንዘውጽአ ሰብ፡ “ብዕሉግ” ይብሃል። ጕብጥሽ እንከይተረፈት ትዕቅቦ ሚስጢር ከም ዘለዋ፡ “ዘዝረኣናዮ ኣየዛርብና” እናበለት ትወራዘ እያ። ኣብ ትምህርቲን ቍውም-ነገር ዝሓዘለ ኣርእስቲን ግን ዘሕፍር ኪኸውን ኣይግባእን። ስለ’ዚ መጋረጃ-ሕፍረት “ምጥሪ” ይቀንጠጥ እብል። እቲ ምቕንጣጥ ግን ኣብ ቍውም-ነገርን ትምህርት ሓዘልን መልእኽቲ ይዅን። ኣብ ዳእላን ዝንየት (ዝኔት) ዝሕወስ ዘረባታትን ግን፡ ኣብ መንጎ ዕድመ-ውርዝውና ንዝበጽሑን ኣቐዲምካ ስምዕታ ብምሃብ ይዅን። 

 

እዛ ኣርእስቲ እንክትልዓል፡ ብቘልዓይ ዘጋጥመትኒ፡ ኣብ “ጽፍረይ” ክኣቱ ዝገበረትኒ ኵነት ተዝክረኒ እያ።

 

ኣብ ኣስመራ፡ ኣነን ካባይ ንእስ ዚብልን (ወዲ 4-5 ዓመት) ምስ ስድራ፡ ንዛወር ነበርና። እዚ ሕጂ ብ“ሽዳ” ዝፍለጥ፡ ናብ ዓንኬላዊ-ጽርግያ ከይተቐይረ እንከሎ፡ ብወገን ምብራቕ ዝነበረት ደሴት ባር/መዐደል-ነዳዲ ሕልፍ ኢልና፡ ናብ ቺነማ ሮማ ዝወስድ መንገዲ-ኣጋር ንኸይድ ነብርና። እቲ መንገዲ፡ ሸናዕ እናብሉ ላዕሊን ታሕቲን ብዚኸዱ ዓበይቲን፡ ኣብ ውሽጢ ዕሙር-ዱር ሰለኽለኽ እናበሉ ዝጐዩ ዚምስሉ፡ ቈልዑን መሊኡ ነበረ። ስድራ እናዕለሉ ዘገም ኪብሉ እንከለዎ ንሕና ከኣ፡ ኣብ መንጎ ሰባት ሰለኽለኽ እናብለና ንቕድሚት እናሓለፍናን፡ ናብ ስድራና፡ ንድሕሪ እናተመለስናን ንጻወት ነበርና።

 

እቲ ቆልዓን ኣነን፡ ካብ ፊት ቺነማ ሮማ ቍሩብ ሕልፍ ኢልና ደው በልና። ብኢደይ እናኣመልከትኩ “እዚኣ ኣንታይ’ያ፡” በልክዎ። ቆልዓ፡ “ሽንቲ” ኢሉ መለሰ። ኣነ ከኣ፡ “ሽል* ‘ያ ‘ትባሃል” በልክዎ።  ቈልዓ፡ ካብ ስረኡ ኣውጺኡ፡ ብኢዱ ምጥጥ ኣቢሉ ሒዙ፡ ብዓውታ “ሽል*! ሽል*!” እናበለ ንድሒሪት፡ ናብ ኣደኡ ገጹ ጐየየ። እቶም ሸናዕ እናበሉ ላዕሊን ታሕቲን ዝኸዱ ዝነበሩ ሰባት ስሓቖም ደርጕሕዎ።

 

ናብ ቍውም-ነገረይ ክምለስ፡ እዘን ቃላት ጽያቕ ዚግብረን እቲ ንእተን ቃላት ክንጠቕሰን እንከለና፡ ከም’ዚ “ሰፌልያ (ማርተሎ) ጥራይ ዝመሳርሒኡ ሰብ፡ ኵሉ ዝርእዮ ነገር መስማር ይመስሎ” ዚብሃል፡ ኣብ ሓንጎልና እንስእሎ ስእሊ እዩ። ሰኣን ብቑዕ ስነ-ቓል ትግርኛ፡ ካብአን ክንሃድም ክንብል፡ ንኻላኦት ቃላት እውን ንልክመንን ቃላት ንኸስርን ኣለና።

 

ኣብ ጽሑፍ ወይ ዝርርብ ውርዙይን ጽዩቕን ኣበሃህላ ኣሎ። ከምኡ’ውን መጠነ-ኣካል ንዝበጽሑን ዘይበጽሑን ዜገልግሉ ቃላት ኣለዉ። ጽዩቓት ዘይኮኑ ስማት፡ ብልማድ፡ ኣብ መስርዕ ጽዩቓት ኣእቲና፡ ዝተፈላልዩ ቃላትን ሓረጋትን ንጥቀም ኢና። ብብዝሒ ምድግጋም እውን እቶም መተክእታ ዝኣተዉ ቃላት ናብ ደረጃ ጽዩቕነት ይድይቡ እዩም። ውጽኢቱ ክሳራ ቃላት ይኸውን። ንኣብነት – “ሕፍረተይ”፡ “መሸኒት”፡ “ብልዕቲ”፡ “ትሕቲ-ሕምርቲ፡” “ፍረ-ነብሲ”፡ “ናይ ብልዖት”፡ “ወሲብ”፡ “ስጋዊ ርክብ” “ጾታዊ ርክብ” … ዚብሉ ቃላትን ሓረጋትን ይርከቡ።

 

ንእዚ ጸገም ቍሩብ እንተ ኣቃለለ፡ ማህደረ-ቓላትና እንተ ኣሃብተመ፡ መዝገበ-ቓላት ግእዝ ሃሰስ ኢለ ዝረኸክዎም ቃላት ኣለዉ።  ገለ ካብኦም እዞም ዚስዕቡ አቕርብ።

ዕልገት – ሓባር-ስም ኮይኑ፡ ዕለገተ-ተባእትን ዕልገተ-ኣንስን ከኣ ብጾታ ይፈልዪ። “ጾታ” ሰዋስውኣዊ ቃል እዩ።

ዝንየት/ዝኔት – ኣብ ክንዲ “ስጋዊ ርክብ”፡ “ጾታዊ ርክብ” (እዚ ቃል መብረ ቃል ግእዝ “ዝሙት” እኳ እንተኾነ፡ ኣብ’ዚ ብኣንጻሩ እዩ።)

እስኪት – ን”ፍረ ነብሲ”

 

* ‘ጽያፍ’ ዚብል ቃል ን ነወራም-ዘራባ ይዝውተር እዩ። “ጸየፈ” – ወልተፈ፡ ኣፉ-ኣየጽረየን ማለት እዩ። “ጸየቐ” ከኣ ኣርስሐ፡ ሕማቕ-ስራሕ ሰርሐ ማለት እዩ። በዚ ምኽንያት “ጽያቕ” ካብ “ጽያፍ” መሪጸ።

ሰነድ

Saba Kidane ተጻሕፈ-ብ:

ሓንቲ ርእይቶ

  1. ማእከለ ፍትሒመሓሪ
    08-11-2018
    መጽሓፊ ሓሳባትኩም

    ሳባ ሓፍተይ ኣነ ብልክዕ ካብ ስድነት ወጻኢ ዝገልጾ ቃል ዝስኣንኩሉ ነገር ኣሎ ነዚ ሓውና ኣይትሓትለይን
    ምውታር , , ,
    ወተረ
    ወቲሩኒ

    ንምትንሳእ ወይ ምርሳን ጾታዊ ስምዒት ዝገልጽ ቃል ኢዩ

    እዛ ቃል ብልክዕ ተኪኡካብ ጽዩፍነት ወጻኢ ነዚ ኩነት ክገልጽ ዝኽእል ወይ ክንጥቀመሉ ንኽእል ተመሳሳሊ ቃል እንታይ ኣሎ

መጽሓፊ ሓሳባትኩም

ኣይትሰከፉ! ኢመይልኩም ኣብዚ ገጽ እዚ ኣይክረኣይን እዩ። Required fields are marked *